LS. Đinh Ánh Tuyết – Luật sư Sáng lập và Điều hành Văn phòng Luật sư IDVN, Trọng tài viên VIAC
Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (VAW 2026), Ban tổ chức đã chính thức cho ra mắt Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026, đánh dấu một bước đi cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu giải quyết tranh chấp trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động.
Tại Hội thảo “Giải quyết Tranh chấp Thương mại Quốc tế trong bối cảnh Thương mại Toàn cầu biến động – Các xu hướng & Định vị vai trò của Việt Nam”, tôi đã có cơ hội cùng các chuyên gia trong và ngoài nước thảo luận sâu về năng lực cạnh tranh của nền trọng tài nội địa. Bài viết này tổng hợp các nhận định dựa trên kinh nghiệm thực tế điều hành IDVN Law Firm và quá trình trực tiếp tham gia giải quyết các Mega-claims (tranh chấp giá trị lớn) của chúng tôi.
1. Nhìn nhận thực tế: Trọng tài Việt Nam đã thay đổi ra sao sau một thập kỷ?
Khi đánh giá về tiến trình 10 năm qua, điểm chuyển biến rõ nét nhất không nằm ở số lượng vụ việc, mà nằm ở sự thay đổi góc nhìn từ các bên: bao gồm cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và giới luật sư quốc tế.
- Hành lang pháp lý mở rộng cho các lĩnh vực đặc thù: Sự ra đời của Luật Đất đai 2024 đã giải quyết được điểm mờ về mặt thẩm quyền của Hội đồng trọng tài đối với các tranh chấp thương mại liên quan đến đất đai (Khoản 5 Điều 236). Đây vốn là khu vực phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp nhưng trước đây thường bị ách tắc do ranh giới thẩm quyền giữa Tòa án và Trọng tài chưa rõ ràng. Ngoài ra, việc Bộ Tư pháp phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam xây dựng dự thảo sửa đổi Luật Trọng tài thương mại 2010 (LCA 2010) theo hướng tiệm cận Luật Mẫu UNCITRAL là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang nỗ lực xây dựng một môi trường trọng tài thân thiện.
- Cải tiến từ các tổ chức trọng tài nội địa: Quy tắc tố tụng mới của VIAC vừa ra mắt đã tích hợp nhiều cơ chế xử lý linh hoạt như thủ tục rút gọn, tố tụng trực tuyến (E-case system) và rút ngắn thời hạn ban hành phán quyết trong vòng 30 ngày kể từ phiên họp cuối cùng. Điều này giải quyết trực tiếp bài toán áp lực thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.
2. Tiêu chí của giới đầu tư quốc tế khi chọn địa điểm và tổ chức trọng tài
Qua quá trình làm việc với các luật sư và điều phối viên nước ngoài, chúng tôi nhận thấy các nhà đầu tư lớn luôn đặt hai câu hỏi tiên quyết trước khi đặt bút ký điều khoản trọng tài: Địa điểm đó có an toàn về mặt pháp lý không? Và tổ chức trọng tài đó có năng lực kiểm soát quy trình hay không?
Đối với địa điểm trọng tài (Seat):
Giới luật sư quốc tế ưu tiên các quốc gia có hệ thống Tòa án ít can thiệp sâu vào nội dung vụ việc, tôn trọng tối đa tính độc lập của trọng tài. Lịch sử thi hành án sạch, không có định kiến địa phương và cam kết tuân thủ Công ước New York là những đòi hỏi bắt buộc.
Đối với tổ chức trọng tài (Institution):
Doanh nghiệp cần một đơn vị có Ban thư ký đủ mạnh để đóng vai trò điều phối, giám sát tiến độ. Tổ chức đó phải có cơ chế ngăn chặn hiệu quả các “chiến thuật du kích” (như cố tình nộp chứng cứ muộn, thay đổi nhân sự vào phút chót để hoãn phiên họp) , đồng thời có quy trình rà soát dự thảo phán quyết nghiêm ngặt để loại bỏ các lỗi kỹ thuật trước khi ban hành.
3. Những điểm cần lưu ý khi áp dụng các quy tắc quốc tế tại Việt Nam
Một trong những chủ đề được thảo luận sôi nổi tại Hội thảo là việc đưa Quy tắc IBA về thu thập chứng cứ vào tố tụng trọng tài tại Việt Nam. Đây là một công cụ rất phổ biến trong hệ thống Common Law, giúp các bên minh bạch hóa tài liệu qua các bảng Redfern Schedule.
Tuy nhiên, từ góc nhìn thực tế hành nghề, chúng tôi khuyến cáo các doanh nghiệp cần hết sức thận trọng:
- Xung đột nguyên tắc tố tụng: Hệ thống pháp luật Việt Nam đi theo truyền thống Civil Law, đề cao nguyên tắc “mỗi bên tự có nghĩa vụ chứng minh yêu cầu của mình”. Việc Hội đồng trọng tài ra lệnh bắt buộc một bên phải giao nộp tài liệu bất lợi cho chính họ (theo kiểu IBA Rules) có thể bị Tòa án địa phương coi là vượt quá thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, dẫn đến rủi ro phán quyết bị tuyên hủy sau này.
- Rủi ro về nhân chứng: Quy tắc IBA cho phép luật sư tiếp xúc và chuẩn bị tâm lý cho nhân chứng trước phiên họp (Article 4.3 IBA Rules). Nhưng tại Việt Nam, ranh giới giữa việc “chuẩn bị” và “can thiệp vào chứng cứ” là rất mong manh theo góc nhìn của các cơ quan tố tụng nội địa.
Giải pháp an toàn: Thay vì áp dụng toàn bộ như một điều khoản bắt buộc, Hội đồng trọng tài nên sử dụng Quy tắc IBA như một nguồn tham khảo, hướng dẫn không ràng buộc để đưa vào các Lệnh tố tụng. Đối với doanh nghiệp, nếu muốn dùng quy tắc này, bắt buộc phải có thỏa thuận đồng thuận rõ ràng ngay từ khi ký hợp đồng (điều khoản Opt-in) để chặn trước các khiếu nại về thủ tục tại Tòa án.
4. Khuyến nghị cho doanh nghiệp khi xử lý tranh chấp có yếu tố nước ngoài
Lựa chọn các trung tâm trọng tài tại Việt Nam như VIAC mang lại lợi thế rất rõ ràng về chi phí, thủ tục thi hành án trực tiếp không cần qua khâu công nhận phán quyết nước ngoài. Hơn nữa, quy trình khiếu nại phán quyết trọng tài trong nước tại Tòa án Việt Nam chỉ qua một cấp xét xử duy nhất, giúp rút ngắn thời gian theo đuổi vụ kiện.
Để tối ưu hóa lợi thế này, doanh nghiệp cần lưu ý:
- Sử dụng luật sư bản địa có chuyên môn quốc tế: Việc có sự tham gia của các luật sư am hiểu sâu sắc thực tế xét xử của Tòa án địa phương sẽ giúp kiểm soát rủi ro về mặt thủ tục – nơi mà các luật sư thuần túy nước ngoài thường dễ mắc sai lầm do áp dụng máy móc tiền lệ quốc tế vào bối cảnh Việt Nam.
- Minh bạch hóa chi phí và điều khoản đầu tiên: Tận dụng tối đa các công cụ mới như thủ tục rút gọn cho các vụ việc có giá trị vừa phải để kiểm soát dòng tiền và thời gian.
Kết luận: Sự thay đổi về chất lượng dịch vụ và tính cập nhật của các quy tắc tố tụng mới đang mở ra cơ hội lớn cho việc định vị Việt Nam như một điểm đến an toàn trong giải quyết tranh chấp khu vực. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải biết cách kết hợp linh hoạt giữa chuẩn mực quốc tế và thực tế pháp lý tại Việt Nam để bảo vệ quyền lợi của mình.
YOUR TRUSTED LAWYERS AND BEYOND
