LEGAL UPDATE
Năm 2025 ghi dấu bước chuyển quan trọng trong cải cách thể chế và hiện đại hóa pháp luật, trọng tâm là đổi mới phương thức quản lý nhà nước, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện. Trong bối cảnh đó, ngày 18/6/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (“Luật CLSPHH sửa đổi 2025”), có hiệu lực từ 01/01/2026. Việc ban hành Luật này nhằm khắc phục các bất cập sau nhiều năm thi hành Luật chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007 (“Luật CLSPHH 2007”) và đáp ứng yêu cầu mới của kinh tế số, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.
- Cơ chế mới về phân loại sản phẩm theo mức độ rủi ro
Luật CLSPHH sửa đổi 2025 thay đổi hoàn toàn phương thức phân loại sản phẩm, thay từ cơ chế “nhóm 1 – nhóm 2” sang quản lý theo ba mức độ rủi ro.
Theo Luật CLSPHH 2007, sản phẩm, hàng hóa được chia làm hai nhóm:
- Sản phẩm, hàng hóa nhóm 1 được quản lý chất lượng trên cơ sở tiêu chuẩn do người sản xuất công bố áp dụng;
- Sản phẩm, hàng hóa nhóm 2 được quản lý chất lượng trên cơ sở quy chuẩn kỹ thuật tương ứng do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành và tiêu chuẩn do người sản xuất công bố áp dụng.
Việc xác định, ban hành Danh mục hàng hóa nhóm 2 được giao cho các bộ quản lý ngành, lĩnh vực. Tuy nhiên, sau hơn 17 năm áp dụng, cơ chế này bộc lộ nhiều bất cập. Thực tiễn cho thấy nhiều Danh mục nhóm 2 được ban hành nhưng không có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đi kèm, thiếu mô tả chi tiết hoặc mã HS, thậm chí bao trùm cả hàng hóa thuộc diện kiểm dịch hoặc an toàn thực phẩm, gây chồng chéo trong quản lý. Mặt khác, cơ sở khoa học về mức độ rủi ro để đưa hàng hóa vào nhóm 2 còn chưa rõ ràng, trong khi việc sửa đổi, bổ sung Danh mục lại không kịp thời so với nhu cầu quản lý thực tế. Nhiều sản phẩm từng thuộc nhóm 2 sau đó bị đưa ra khỏi Danh mục nhưng luật lại chưa có cơ chế điều chỉnh phù hợp, và việc phân loại hàng hóa theo “độ an toàn” cũng chưa phản ánh đầy đủ mối quan hệ giữa an toàn và chất lượng. Trước thực trạng đó, Luật CLSPHH sửa đổi 2025 quy định phân loại sản phẩm, hàng hóa theo ba mức độ rủi ro: thấp, trung bình và cao. Luật đặt ra các tiêu chí để phân loại gồm:
(i) mức độ tác động đến sức khỏe, môi trường;
(ii) khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng;
(iii) cảnh báo từ tổ chức quốc tế.
Theo cơ chế quản lý theo rủi ro, hàng hóa rủi ro thấp được quản lý theo hướng đơn giản, chỉ cần tự công bố tiêu chuẩn áp dụng. Với nhóm rủi ro trung bình, ngoài việc công bố tiêu chuẩn, tổ chức, cá nhân phải bảo đảm sự phù hợp quy chuẩn thông qua tự đánh giá hoặc chứng nhận bởi tổ chức được công nhận. Nhóm rủi ro cao chịu yêu cầu nghiêm ngặt hơn khi việc chứng nhận hợp quy phải do tổ chức được chỉ định thực hiện. Hai nhóm rủi ro trung bình và cao sẽ được quản lý trên cơ sở Danh mục chính thức kèm theo các yêu cầu chất lượng tương ứng cho từng loại hàng hóa. Đồng thời, Chính phủ được giao quy định chi tiết tiêu chí, danh mục và phương thức đánh giá rủi ro trong nghị định hướng dẫn, nhằm bảo đảm tính linh hoạt và cập nhật kịp thời với công nghệ, sản phẩm mới. Việc phân loại theo rủi ro cho phép tập trung nguồn lực kiểm tra vào hàng hóa có nguy cơ cao, đồng thời giảm tiền kiểm với hàng hóa an toàn, qua đó rút ngắn thủ tục, chi phí và phù hợp tinh thần cải cách kiểm tra chuyên ngành theo Nghị quyết 19/NQ-CP và 68/NQ-CP của Chính phủ.
- Khung pháp lý thống nhất về Hạ tầng chất lượng quốc gia
Luật CLSPHH sửa đổi 2025 lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý thống nhất cho Hạ tầng chất lượng quốc gia (NQI), vốn trước đây chỉ nằm rải rác trong các luật chuyên ngành và chưa được điều chỉnh toàn diện.
Hạ tầng chất lượng quốc gia (National Quality Infrastructure – NQI) là hệ thống tổ chức, cơ chế pháp lý và kỹ thuật về tiêu chuẩn, đo lường, đánh giá sự phù hợp, công nhận và giám sát chất lượng, nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm, hàng hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tháng 5/2024, các chuyên gia trong tổ nghiên cứu Chỉ số Chất lượng toàn cầu (GQII) đã công bố báo cáo Chỉ số GQII năm 2023, cho thấy Việt Nam xếp hạng 52/185 các nền kinh tế, phản ánh nhu cầu cấp thiết về nâng cao hiệu quả NQI nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập và chất lượng sản phẩm.
Luật CLSPHH sửa đổi 2025 quy định đầy đủ về NQI tại Điều 6b, xác định NQI là một bộ phận của kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội và định hướng phát triển theo hướng tập trung, thống nhất và hiện đại. Luật đặt ra các nhiệm vụ trọng tâm như xây dựng hệ thống dữ liệu chất lượng quốc gia, phát triển năng lực đánh giá sự phù hợp, ứng dụng công nghệ số, tăng cường thừa nhận lẫn nhau về kết quả đánh giá và thiết lập hệ thống giám sát chất lượng mang tính cảnh báo sớm. Nhà nước được giao ưu tiên đầu tư và huy động nguồn lực trong và ngoài nước để phát triển NQI, đặc biệt cho các ngành công nghệ cao và sản phẩm xuất khẩu.
- Hộ chiếu số và yêu cầu tăng cường minh bạch trong quản lý chất lượng
Luật CLSPHH sửa đổi 2025 lần đầu tiên đưa khái niệm hộ chiếu số của sản phẩm vào hệ thống pháp luật Việt Nam, đặt nền tảng cho việc số hóa thông tin sản phẩm xuyên suốt vòng đời và tăng cường truy xuất nguồn gốc. Theo khoản 8 Điều 3, “Hộ chiếu số của sản phẩm là tập hợp các thông tin về sản phẩm và chuỗi cung ứng của sản phẩm đó, được lưu trữ bằng mã vạch hoặc các phương thức phù hợp hoặc thông qua cơ sở dữ liệu thông tin bằng đường dẫn, bảo đảm có thể đọc hoặc kết nối được thông qua thiết bị phù hợp.”
Hộ chiếu số được Luật tích hợp vào nhiều khâu của quá trình sản xuất, nhập khẩu và lưu thông hàng hóa. Luật cho phép sử dụng nhãn vật lý, nhãn điện tử hoặc hộ chiếu số như các phương thức ghi nhãn hợp pháp, nhưng hộ chiếu số được kỳ vọng đóng vai trò ngày càng quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ.
Việc đưa hộ chiếu số vào luật đáp ứng yêu cầu thực tiễn về minh bạch hóa chuỗi cung ứng, chống gian lận thương mại và tương thích với xu hướng quốc tế. Khung pháp lý về hộ chiếu số được bổ sung đã tạo nền tảng rõ ràng để triển khai hộ chiếu số theo từng nhóm sản phẩm, theo mức độ rủi ro hoặc theo yêu cầu của thị trường xuất khẩu trong thời gian tới.
- Siết chặt hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến chất lượng sản phẩm, hàng hóa
Luật CLSPHH sửa đổi 2025 bổ sung hành vi bị nghiêm cấm vào Điều 8 như sau:
- Thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh liên quan đến chất lượng sản phẩm, hàng hóa, gây nhầm lẫn hoặc thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác.
Đồng thời sửa đổi theo hướng làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm sau:
- Thông tin, quảng cáo sai sự thật hoặc có hành vi gian dối về chất lượng, nguồn gốc và xuất xứ sản phẩm, hàng hóa; kinh doanh sản phẩm, hàng hóa không phù hợp tiêu chuẩn công bố áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật tương ứng, không rõ nguồn gốc, xuất xứ, đặc biệt trên nền tảng số phục vụ giao dịch điện tử, gây nhầm lẫn hoặc lừa dối người tiêu dùng.
- Che giấu thông tin về mức độ rủi ro của sản phẩm, hàng hóa có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, an toàn của động vật, thực vật, tài sản hoặc môi trường.
Trước đây, Luật CLSPHH 2007 chỉ quy định các hành vi bị nghiêm cấm, chủ yếu xoay quanh sản xuất, kinh doanh hàng hóa không bảo đảm chất lượng, giả mạo chứng nhận, cung cấp thông tin sai trong đánh giá sự phù hợp hoặc gian dối trong công bố hợp quy. Tuy nhiên, các hành vi tinh vi hơn trong truyền thông, quảng cáo, cạnh tranh và quản lý thông tin chất lượng trên môi trường mạng chưa được đề cập. Khi các mô hình kinh doanh trực tuyến, sàn thương mại điện tử, và chuỗi cung ứng xuyên biên giới phát triển mạnh, nhiều doanh nghiệp đã lợi dụng kẽ hở pháp lý để quảng cáo sai sự thật, mập mờ về nguồn gốc, hoặc cố tình ẩn thông tin rủi ro sản phẩm, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và uy tín hàng Việt.
Chính vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung các hành vi bị cấm này là yêu cầu cấp thiết để thích ứng với môi trường thương mại hiện đại, bảo đảm quản lý chất lượng trong không gian số và phù hợp với nguyên tắc minh bạch, cạnh tranh lành mạnh. Những quy định mới giúp Nhà nước tăng cường năng lực phòng ngừa rủi ro, xử lý nghiêm các hành vi gian dối về chất lượng, đồng thời bảo vệ uy tín của hàng hóa Việt Nam trên thị trường trong và ngoài nước.
- Nghĩa vụ công khai thông tin trên nền tảng số.
Luật bổ sung nghĩa vụ công khai thông tin chất lượng hàng hóa đối với hoạt động bán hàng trên nền tảng số, nhằm bảo đảm minh bạch tương tự hàng hóa lưu thông trên thị trường truyền thống.
Khoản 2 Điều 34b Luật CLSPHH sửa đổi 2025 quy định:
“Tổ chức, cá nhân bán hàng phải công khai các thông tin về chất lượng của hàng hóa trên nền tảng số, bao gồm:
a) Tên hàng hóa, xuất xứ, tên tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu chịu trách nhiệm về chất lượng hàng hóa;
b) Dấu hợp chuẩn, dấu hợp quy theo quy định của pháp luật;
c) Hướng dẫn sử dụng, cảnh báo an toàn (nếu có);
d) Thông tin khác theo quy định của pháp luật có liên quan.”
Quy định này tạo ra nghĩa vụ mang tính bắt buộc cho mọi chủ thể bán hàng online, bảo đảm rằng người tiêu dùng được tiếp cận thông tin chất lượng đầy đủ tương đương hàng hóa lưu thông ngoài thị trường vật lý. Điều này khắc phục tình trạng phổ biến hiện nay khi nhiều sản phẩm bán trên sàn thương mại điện tử chỉ có hình ảnh và mô tả chung chung, không nêu rõ chủ thể chịu trách nhiệm chất lượng, không có dấu hợp chuẩn/hợp quy hoặc thông tin cảnh báo rủi ro. Với yêu cầu mới, người bán buộc phải công khai đầy đủ danh tính pháp lý và tiêu chuẩn chất lượng, tăng khả năng truy cứu trách nhiệm khi có sự cố.
Đối với nhà quản lý, quy định này như một nguồn thông tin phục vụ công tác hậu kiểm và giám sát thị trường. Các thông tin bắt buộc phải công khai sẽ là đầu vào quan trọng cho hệ thống cảnh báo sớm rủi ro, hệ thống truy xuất nguồn gốc và cơ sở dữ liệu chất lượng quốc gia. Về mặt thực thi, mặc dù quy định này chủ yếu đặt nghĩa vụ lên tổ chức, cá nhân bán hàng nhưng các nền tảng sẽ phải điều chỉnh hệ thống để cho phép người bán cung cấp đầy đủ thông tin, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát và cảnh báo phù hợp.
Khuyến nghị dành cho doanh nghiệp: Trước những thay đổi quan trọng của Luật CLSPHH sửa đổi 2025, doanh nghiệp cần chủ động rà soát và chuẩn bị để bảo đảm tuân thủ đầy đủ khi luật có hiệu lực.
Trước hết, doanh nghiệp nên đánh giá lại toàn bộ danh mục sản phẩm theo hướng tiếp cận quản lý dựa trên rủi ro. Dù nghị định hướng dẫn chưa được ban hành, doanh nghiệp vẫn có thể bắt đầu từ các tiêu chí chung của luật để dự kiến sản phẩm có thể thuộc nhóm rủi ro nào và xây dựng phương án đáp ứng yêu cầu về chứng nhận, kiểm định hoặc hậu kiểm tương ứng.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chuẩn hóa hệ thống dữ liệu về chất lượng, quy trình đánh giá sự phù hợp và hồ sơ kỹ thuật để sẵn sàng kết nối với hệ thống quản lý chất lượng quốc gia khi được triển khai.
Doanh nghiệp cũng nên xây dựng hệ thống quản lý thông tin sản phẩm theo hướng số hóa để đáp ứng yêu cầu tăng cường truy xuất nguồn gốc và minh bạch hóa dữ liệu theo tinh thần của Luật, trong đó có việc chuẩn bị nền tảng để áp dụng hộ chiếu số khi cần thiết.
Cuối cùng, nghĩa vụ công khai thông tin sản phẩm trên nền tảng số yêu cầu doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và kinh doanh trực tuyến phải thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ đối với việc đăng tải thông tin, bảo đảm dữ liệu được công khai đầy đủ, chính xác và kịp thời. Việc thực hiện sớm các biện pháp trên sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng hiệu quả với khung pháp lý mới và giảm thiểu rủi ro trong quá trình sản xuất – kinh doanh.
Your trusted lawyers and beyond
